صفحه اصلی
بدون مقدمه باید بگویم که جامعه ما با کهکشانی از مسایل و مشگلات اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مدیریتی و یا اصطلاحا" "آسیب های اجتماعی" درگیر شده است. اگرچه در یک آسیب شناسی علمی از این وضعیت ناگوارمی توان ریشه ها و زمینه های تاریخی آن را در گذشته های دور و قبل از پیروزی انقلاب جستجو کرد ولی بدون تردید پیآمد جنگ تحمیلی و بویژه در پی سوءتدبیر و بی کفایتی کارگزاران تحمیل شده به کشور در سالهای اخیر، اکنون در سراشیبی یک بحران اخلاقی - اجتماعی و... درغلطیده ایم. با علم به این واقعیت بود که پس از مطالعه دوساله ۱۳۸۴ - ۱۳۸٥، موءسسه علمی - اجتماعی - فرهنگی رحمان با موضوع فعالیت "آسیب های اجتماعی" و ماموریت " رشد آگاهی جامعه ، حمایت از آسیب دیدگان و رویکرد اندیشمندانه و علمی" در سال ۱۳۸۶ رسما" کار خود راآغاز نمود. پروژه مطالعاتی " گزارش و ضعیت اجتماعی ایران طی سال های
۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸ از جمله تلاش های انجام شده است که حدود یکماه قبل از آن رونمایی گردید و در ادامه در جریان آن مراسم قرار خواهید گرفت:
×××××
بسم ا... الرحمن الرحیم
ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس (روم- 41)
جای قدردانی و امتنان است که با همّت و تلاش جمعی گروهی از اندیشمندان و محققان برجسته علوم اجتماعی کشور موسسه رحمان می تواند امروز "گزارش وضعیت اجتماعی ایران" را رونمایی کند . من سخن را با تلاوت آیه 41 از سوره روم آغاز نمودم که بیان می دارد "فساد و تباهی در خشکی و دریا با دست انسان ها پدیدار شده" که وضعیت امروز دنیا از نظر آلودگی و تخریب محیط زیست انسانی اعم از طبیعت و محیط اجتماعی و اقتصادی و فضای اخلاقی ، سیاسی و فرهنگی جوامع مصداق عینی مضمون این آیه شریفه قرآنی است . در قرن بیستم که عصر شکوفایی علم و تکنولوژی و تسخیر طبیعت بود ، میانگین بروز سالانه سوانح و بلایای طبیعی بزرگ از قبیل سیل ، زلزله و آتشفشان از کمتر از 10 حادثه در سال 1900 به بیش از 350 مورد در سال 1999 افزایش یافت . تخریب گسترده جنگل و مرتع ، آلودگی زمین و دریا ، جمع شدن گازهای گلخانه ای در اتمسفر زمین و پیامد آن بروز تغییرات آب و هوایی از عوامل اصلی افزایش سوانح طبیعی در سده گذشته بوده است . واقعیت این است که کشور ما هم بعد از آمریکا و چین به نسبت جمعیت و تولید ناخالص ملّی خود بالاترین رتبه های جهانی آلایندگی را در زمین و محیط زندگی انسان ها احراز کرده است !
از دیگر دستاوردهای جهانی جامعه بشری در ارتباط با محیط اجتماعی خود ، روند تاریخی افزایش نابرابری در سطح جهانی است . طبق گزارش UNDP ، نسبت درآمد 20% ثروتمندترین به 20% فقیرترین اقشار جمعیت دنیا از 3 به 1 در سال 1820 به 103 به 1 در سال 2005 رسیده که با توجه به جهانی شدن بازار و اقتصاد و تجارت همچنان بطور تصاعدی روبه افزایش است (UNDP Human Development Reports 1999 & 2005 , NewYork) . در ایران نیز طبق گزارش های انتشار یافته ، ضریب جینی که نشان دهنده نابرابری اقتصادی و درآمدی است بویژه از سال های 83 به بعد افزایش یافته و به حّد بحرانی 45/0 درصد رسیده است .
50 درصد جمعیت جهان زیر خط فقر 2 دلار در روز و بیش از یک میلیارد نفر زیر خط فقر مطلق با درآمد 1دلار و کمتر در روز قرار گرفته اند و این به مفهوم افزایش مرگ و میر کودکان و زنان به عنوان قربانیان اصلی فقر ، اتلاف استعدادها ، از هم گسیختگی خانواده ها و جوامع ، گسترش جرم و جنایت و خشونت و کاهش امید به زندگی در جهان سوم و گروه های محروم و اقلیّت های نژادی و فرهنگی در کشورهای توسعه یافته است (Sutcliffe , 2005 , Department of Economic & Social Affairs , WP2 UNDESA). بطور مثال امید به زندگی افراد در کشوری مانند بروندی با درآمد سرانه 200 دلار در سال حدود 50 سال و سوئد با درآمد سرانه بیش از 25هزار دلار در سال در حدود 81 سال می باشد .
دستاورد دیگری از عملکرد انسان ها و نظامات اجتماعی ، ایجاد نابرابری ، تبعیض و بی عدالتی است که با گسترش آسیب های اجتماعی و بیماری های جسمی ، روانی و اجتماعی رابطه مستقیم دارد ، در کشورهای غربی بدترین وضعیت را در این زمینه آمریکا و بهترین شرایط را کشورهای اسکاندیناوی و ژاپن دارند (Wilkinson & Pickett , the Spirit Level , 2009) .
همچنین عدالت اجتماعی و کاهش نابرابری ها با اعتماد عمومی و افزایش سرمایه اجتماعی نسبت مستقیم دارد (Wilkinson & Pickett , the Spirit Level , 2009) .
انسان به عنوان یک ارگانیسم بسیار پیچیده و تکامل یافته در حال تعامل (Interaction) دائمی با محیط زندگی است . در این تعامل اگر استرس های محیطی بر ظرفیت¬های دفاعی انسان غلبه نماید واکنش سیستم ایمنی بدن کاهش یافته و در برابر عوامل خطر محیطی بدون دفاع می شود . در شرایط پیچیده و تغییر پذیر جامعه جدید ، نقش اعتماد و سرمایه اجتماعی و دیگر عوامل فرهنگی ، سیاسی ، اقتصادی در حفظ سلامت و یا پیدایش بیماری بیش از گذشته است . طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت ، سهم عوامل اجتماعی (از قبیل عدم تبعیض ، منزلت و کرامت ، دسترسی به آب و تغذیه سا¬لم ، داشتن سرپناه ، دسترسی به اطلاعات و خدمات سلامت و بهداشت محیط) در حفظ و ارتقای سلامت انسان بیش از 55 درصد می باشد (WHO , Report of the Commission on the Social Determinants of Health , 2008) . بنابراین در دنیای امروز تامین حقوق آحاد شهروندان در همه جنبه های اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی آن ارتباط تنگاتنگ با سلامت و یا بیماری و تحقق جامعه سا¬لم و یا سرشار از آسیب های اجتماعی دارد .
جامعه ایرانی به دلیل تنوع گسترده فرهنگی و قومیتی و محرومیت های مرتبط با آن ها و نیز به دلیل جوانی جمعیت و آسیب پذیری بیشتر و متاثر از شرایط استبداد زدگی تاریخی ، جنگ های پی در پی ، سوء برداشت و سوء استفاده از دین ، سوء مدیریت و تغییر حکومت ها ، گلچینی از آسیب پذیری های گوناگون اجتماعی را در این زمان نشان می دهد . برخی از شاخص های آسیب پذیری اجتماعی (Social Vulnerability Indices) در جامعه ایران عبارت است از :
شاخص های آسیب پذیری اجتماعی (Social Vulnerability Indices) :
1. نرخ بالای بیکاری و عدم اشتغال
2. درصد بالای فقر (مطلق و نسبی)
3. به حاشیه رانده شدن زنان ، کودکان و کهنسالان
4. نرخ بالای جرم و جنایت و اعتیاد و اختلال های روانی
5. نسبت بالای وابستگی اقتصادی کشور
6. افزایش بی رویه ی جمعیت و فرهنگ مصرفی
7. خالی شدن روستاها از جمعیت
8. افزایش مهاجرت به شهرها و حاشیه نشینی
9. بالا بودن هزینه های بهداشتی – درمانی و آموزشی
10. ناکارآمدی و / یا پوشش ناکافی بیمه ها
11. فقر غذایی علیرغم واردات سنگین مواد غذایی
12. بالا بودن هزینه های حمل و نقل و اسکان و تورم
13. بالا بودن نرخ بی سوادی و افت تحصیلی
14. مهاجرت مغز ها (نخبگان علمی ، مدیریتی و اقتصادی)
15. کم رنگ شدن فرهنگ و ارزش های بومی و جایگزینی فرهنگ و ارزش های بیگانه
16. توسعه نیافتگی بخش های مختلف اجتماعی (عمومی و خصوصی)
17. کم بود ظرفیت های نهادی به دلیل محدودیت منابع انسانی
18. ضعف و ناکارآمدی ظرفیت های برنامه ریزی توسعه
19. ناهماهنگی میان جنبه های اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و زیست محیطی توسعه
20. عدم مشارکت عمومی در فرآیند برنامه ریزی و تصمیم سازی
21. آسیب پذیری در برابر زلزله و سوانح طبیعی ناشی از تخریب محیط زیست
22. آسیب پذیری در برابر سوانح و تصادفات جاده ای
23. فقدان سیستم های موثر پشتیبانی از قوانین و تصمیمات اتخاذ شده
بر پایه شناخت از واقعیت های فوق ، موسسه رحمان به عنوان نهادی غیر دولتی که رویکردی علمی را در انجام وظایف خیرخواهانه اجتماعی ضرورت کار خود دانسته ، از بدو تاسیس در سال 1385 ، به دنبال آن بوده است ، که "نقشه راهی" برای پیشگیری و کاهش آسیب های اجتماعی در ایران،تدارک ببیند.
"سند چشم انداز فعالیت های ده ساله موسسه" که در سال 1387 تدوین شد بر همین بنا استوار بود و درمیان همه گفتگو ها و نشست های منظّم و ادواری این سال ها به درستی احساس می شد که باید طرح جامعی از "مسائل و آسیب های اجتماعی ایران" فراهم کرد .
با این نیاز و برنامه ریزی ، تهیه "گزارش وضعیت اجتماعی ایران "در دستور کار موسسه قرار گرفت . انجام چنین کاری برای نهادهای غیردولتی با امکانات اندک و محدودیت های فراوان درابتدا بیشتر به آرزو شباهت داشت ، اما انگیزه مندی ، و وارستگی مثال زدنی جمعی از دانشمندان و پژوهشگران علوم اجتماعی که در این حوزه از دانش و تجربه ای کم نظیر برخوردارند ، این آرزو را به واقعیت نزدیک کرد و طی مدّت نزدیک به 2 سال این پژوهش به مدیریت جناب آقای مدنی به انجام و فرجام رسید . هدف اصلی از تهیه گزارش به تصویر "درآوردن مسائل اجتماعی ایران" است ، تا به اعتبار آن بتوان "آسیب های اجتماعی ایران" را بهتر دید و به چاره جویی درباره آنها پرداخت . برای جامعه ای مثل ایران که دستخوش تغییرات پر شتاب اجتماعی و مواجه با بحران ها و آسیب پذیری های گوناگون اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی ، سیاسی و ارتباطی است ، مهم ترین تهدید ؛ نشناختن و بد فهمیدن مسائل و آسیب هایی است که عمدتاً چند وجهی ، متنوع ، ریشه دار و تاریخی و بعضاً نیز نو پدید و متاثر از تحولات جدید در عرصه های ملی و جهانی هستند . فهم غلط ، سطحی و جهت دار از مسائل عمیق و پر دامنه جامعه به اتخاذ رویکردها و روش های نادرست در برخورد با آنها و تحمیل هزینه های فراوان مادی و معنوی بر کشور شده است و می شود ، و در این میان حداقل احساس مسئولیت و چاره اندیشی ایجاب می کند که مسائل و آسیب های کشور دراندازه های واقعی ترودرزمینه ها و فرآیندهای پیدایش آنها مطرح شوند .
مروری بر اقدامات گذشته در ارتباط با آسیب های اجتماعی :
اولین همایش ملی طرح مسائل جامعه شناسی ایران که به همت مرحوم دکتر محمد عبداللهی درسال 1375برگزارشد ، به مسائل جدید جامعه ایرانی در هفت زمینه"جمعیت ، مسائل،شهری وروستایی ، نابرابری های اجتماعی ، آموزش رسمی ، وفاق فرهنگی ، اخلاق کار و نظم اجتماعی ومشارکت اجتماعی" پرداخت ، اولین" همایش ملی آسیب های اجتماعی ایران "نیز به هفت دسته از آسیب های اجتماعی را در زمینه" روند دگرگونی آسیب هادر جامعه ، اعتیاد و قاچاق مواد مخدر ، پرخاشگری و جنایت ، خودکشی ،کودکان آسیب دیده ودختران فراری،روسپیگری وتکدی ، جرایم مالی ، اقتصادی وسرقت" ، مطرح کرد . ازآن پس هم نهادهای معتبر علمی نظیرانجمن جامعه شناسی ایران و مراکز و دانشگاهها و موسسات عمومی و دولتی و غیر دولتی تا به امروز اهتمام به مسایل و آسیب های اجتماعی را در دستور کار خود داشته اند که همه اینها حاکی از گستره و عمق مشکلات ، تنگناها و بحران های گوناگونی است که جامعه ما با آنها روبروست.ایران ، جامعه ای است به لحاظ تاریخی و توسعه ای درحال گذار و به لحاظ اجتماعی ، اقتصادی،فرهنگی وسیاسی دستخوش تغییرات پرشتاب و پردامنه ، و همه اینها یعنی وقوع مداوم دگرگونی درنگرش ها ، ساختارها و رفتارهای فردی وجمعی و پیدایش گفتمان های جدید معرفتی و فرهنگی . جامعه ای که دائماً درحال رویارویی با پدیده ها وروندهای نو است نمی تواند در قالب انگاره ها و پیش فرض های کهنه به حل و فصل مسائل پیش روی خود بنشیند ، و این نتیجه مهم دیگری است که باید از لابلای یافته های"گزارش وضعیت اجتماعی ایران" به آن رسید و با درک چیستی و چگونگی مسائل و آسیب های اجتماعی ایران ، نشانه ها و علایم هشدار دهنده را از آن میان دریافت ، به نظر می رسد مساله مهمی که باید به آن بیشتر توجه کرد ،پیچیدگی ، درهم تنیدگی و فشردگی مسائل و آسیب های اجتماعی در ایران و شتاب روند دگرگونی های آنها طی سالهای اخیر است که این می تواند نشانه ای از پایین آمدن ضریب ایمنی و مقاومت جامعه در زمینه های "اخلاقی و فرهنگی" ، "نهادی و ساختاری" و نیز "فردی و روانی" باشد . من به لحاظ حوزه ی تخصصی ام که "ایمونولوژی " است پائین آمدن نظام ایمنی و دفاعی جامعه رادر بعد اخلاقی ، فرهنگی ، اجتماعی ، نهادی و فردی ، تهدیدی بزرگ در سلامت فرد و جامعه می دانم و گمان می کنم که بی حسّی ، بی تفاوتی و انفعال نخبگان در عرصه فرهنگ عمومی و نسبت به مسائل و آسیب های اجتماعی ، باید مقوله جدیدی برای مطالعه و پژوهش همه کسان و موسساتی که نگران زوال منابع توسعه ملّی و توانمندی جامعه ایرانی هستند ، قلمداد شود .
×××××
" ارادتمند و دوستدار همیشگی شما "
